Historia Łaszczowa
Łaszczów zawdzięcza swoją nazwę i powstanie rodzinie Łaszczów, która w XV wieku osiedliła się na terenie województwa bełskiego. Przedstawiciel tego rodu, Aleksander Łaszcz, w połowie XV wieku zbudował w tym miejscu zamek, a wokół powstającego miasta wzniósł mury obronne z dwiema bramami. Początkowo osada nosiła nazwę Prawda – od herbu rodowego Prawdzic – jednak około 1578 roku przyjęła nazwę Łaszczów, od nazwiska fundatora – rodu Łaszczów. Miasto założono na gruntach wsi Domaniż. Na prośbę Aleksandra Łaszcza z Tuczap, król Zygmunt August nadał mu prawa miejskie w 1549 roku. Zamek, który był centralnym punktem miasta, został zniszczony przez wojska szwedzkie w 1702 roku. Pod koniec XVI wieku, właścicielami Łaszczowa została rodzina Gorajskich, gorliwych zwolenników reformacji. Powstał tu zbór i drukarnia kalwinów działająca do 1630 r. W 1731 roku biskup Józef Łaszcz sprowadził do miasta jezuitów, którzy rozpoczęli budowę kolegium oraz kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Józefa i św. Ignacego Loyoli. Budowa nie została jednak w pełni ukończona. W momencie kasaty zakonu w 1773 roku mury kościoła były gotowe w stanie surowym, a wnętrza częściowo wykończone. W latach 1818–1819 nowy właściciel Łaszczowa, Franciszek Łukawski, nakazał w znacznym stopniu rozebrać mury świątyni, a budynek kolegium przekazał na cele publiczne – sąd grodzki. Po niemal stu latach, na początku XX wieku, kolejni właściciele Łaszczowa – Izabella i Aleksander Szeptyccy – przekształcili dawny budynek klasztorny w okazałą rezydencję pałacową. Do resztek murów kościoła dobudowano dwukondygnacyjną oficynę, a budynek kolegium powiększono o wschodnie skrzydło oraz trzy ryzality. 29 czerwca 1915 roku nie w pełni wykończony pałac Szeptyckich został podpalony przez wycofujące się wojska rosyjskie. Z pożaru ocalały tylko mury głównego korpusu pałacu oraz oficyna. W okresie międzywojennym oficyna służyła jako tymczasowy budynek mieszkalny, a pałac pozostawał trwałą ruiną. W czasie II wojny światowej Niemcy rozebrali pozostałości murów kościoła oraz piwnice wschodniego skrzydła spalonego pałacu. Uzyskany w ten sposób materiał wykorzystali do budowy drogi do Dołhobyczowa. Po II wojnie światowej zespół pałacowo parkowy w Łaszczowie został przejęty przez Skarb Państwa i stopniowo popadał w ruinę, ulegając niemal kompletnej degradacji. Oficyna spłonęła w 1978 roku. Od 2015 roku przy ruinach kolegium (pałacu) i oficyny, a także na terenie całego parku pałacowego, prowadzone są prace rewaloryzacyjne, związane z utworzeniem w tym miejscu Domu Komedii Aleksandra Fredry. Nowym właścicielem zespołu pałacowo – parkowego jest Fundacja Rodu Szeptyckich założona przez potomków przedwojennych właścicieli.
W XIX wieku część mieszkańców Łaszczowa i okolic stanowili grekokatolicy. Posiadali oni cerkwie w Łaszczowie, Czartowcu, Muratynie, Ratyczowie, Steniatynie, Zimnie i Żernikach. Po kasacie unii brzeskiej w 1875 roku, wszystkie świątynie greckokatolickie zostały zamienione na cerkwie prawosławne. Cerkiew w Łaszczowie została rozebrana w 1938 roku. Na przełomie XIX i XX wieku w Łaszczowie było ok. 90 % Żydów, którzy prowadzili Synagogę i szkołę żydowską w zakupionych w 1770 roku budynkach zamkowych. W czasie II wojny światowej z Łaszczowa deportowano Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Do dnia dzisiejszego po społeczności żydowskiej w Łaszczowie pozostały ruiny synagogi i cmentarz otoczony ogrodzeniem, kilkoma fragmentami oryginalnych macew i odtworzonymi nagrobkami oraz z pomnikiem ku czci ofiar Holocaustu, z napisami w języku polskim i hebrajskim.
Po rozbiorach Polski Łaszczów znalazł się w zaborze rosyjskim, w granicach Królestwa Polskiego. W 1914 roku w okolicach miasta toczyły się ciężkie walki rosyjsko-austriackie. Rok później Austriacy zbudowali linię kolejki wąskotorowej, łączącą Uhnów z Włodzimierzem Wołyńskim, przebiegającą przez Łaszczów.
W roku 1916 w Łaszczowie powstała siedmioklasowa szkoła powszechna, która mieściła się w drewnianym budynku za kościołem rzymskokatolickim. Placówka ta służyła dzieciom różnych wyznań: katolickiego, prawosławnego oraz mojżeszowego, stanowiąc ważne centrum edukacyjne i integracyjne dla lokalnej społeczności. W latach 1935–1938, w odpowiedzi na rosnące potrzeby oświatowe, wzniesiono nowy, murowany budynek szkolny. W czasie II wojny światowej, podczas niemieckiej okupacji, obiekt ten został zajęty przez żandarmerię niemiecką i pełnił funkcję posterunku. W roku 1986 rozpoczęto rozbudowę szkoły. Powiększony i zmodernizowany budynek do dziś służy kolejnym pokoleniom uczniów, będąc nie tylko miejscem nauki, ale także przestrzenią rozwoju i wychowania młodzieży.
Po zakończeniu II wojny światowej Łaszczów znajdował się w ruinie, zniszczony i wyludniony po spaleniu go przez oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) w 1944 roku. W 1975 roku Łaszczów został włączony do województwa zamojskiego, a od 1999 roku znalazł się w obecnym województwie lubelskim. W 2010 roku Łaszczów ponownie otrzymał prawa miejskie po 140 latach od ich utraty, włączając w swoje granice pobliskie wsie: Czerkasy, Podhajce, Domaniż i Kolonię Łaszczów. Na terenie miasta znajdują się trzy figury z XVIII wieku: Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, św. Antoniego i św. Tekli. Umieszczono je na wysokich kolumnach przy drogach wjazdowych do Łaszczowa.
Historia parafii św. Ap. Piotra i Pawła w Łaszczowie
Pierwsza parafia rzymskokatolicka na tym terenie powstała w 1397 roku w Małoniżu. Została uposażona przez Andrzeja Murawę, właściciela Małoniża, oraz Jaśkę, dziedzica Domaniża. W 1549 roku parafia została przeniesiona do nowo powstałego Łaszczowa.
Pierwsza udokumentowana wzmianka o parafii w Łaszczowie pochodzi z 1603 roku, gdy odwiedził ją biskup Jerzy Zamoyski, który opisał drewniany kościół z dwoma ołtarzami. W 1673 roku biskup Krzysztof Żegocki odnotował już trzy ołtarze: główny z obrazem Świętej Trójcy oraz dwa boczne z obrazami św. Antoniego i Matki Bożej. W 1726 roku bp Jan Feliks Szaniawski zapisał istnienie pięciu ołtarzy. W ołtarzu głównym znajdował się obraz Jezusa Chrystusa Ukrzyżowanego, natomiast w bocznych – św. Józefa, św. Antoniego, Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny oraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Kościół wyposażony był już w organy, a obok niego stała dzwonnica z dwoma dzwonami.
W 1736 roku biskup Józef Łaszcz sprowadził do Łaszczowa jezuitów, a w klasztornej kaplicy umieszczono obraz Matki Bożej Narolskiej, słynący z łask. Pod koniec XVIII wieku obraz ten został przeniesiony do kościoła parafialnego, gdzie umieszczono go w bocznym ołtarzu pod tytułem Matki Bożej Różańcowej.
W 1742 roku bp Józef Eustachy Szembek zanotował istnienie zakrystii za ołtarzem głównym oraz opis cmentarza przykościelnego ogrodzonego sztachetami i murowanymi słupami. W latach 1749–1751, z fundacji Franciszka Salezego Potockiego i jego żony Anny, zbudowano obecny murowany kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła.
W latach 1890–1902 przeprowadzono gruntowny remont świątyni, w trakcie którego dobudowano fasadę i kruchtę, a w 1912 roku położono nową posadzkę. Do początku XIX wieku parafia należała do diecezji chełmskiej, wchodząc w skład dekanatu grabowieckiego. W XIX wieku weszła w skład diecezji lubelskiej, podlegając kolejno dekanatom Tomaszów Lubelski i Tyszowce.
Po I wojnie światowej z parafii w Łaszczowie została wyodrębniona parafia pw. Przemienienia Pańskiego w Czartowcu. W okresie międzywojennym parafia wyróżniała się dużą aktywnością dzięki działalności Stanisława Starowieyskiego, który od 1921 roku mieszkał w Łaszczowie wraz z żoną Marią Szeptycką. Zarządzał on dobrami Szeptyckich, jednocześnie prowadząc szeroką działalność społeczną i religijną. Pełnił funkcję prezesa Akcji Katolickiej ziemi tomaszowskiej, a następnie całej diecezji lubelskiej.
Podczas działań wojennych Stanisław Starowieyski został najpierw aresztowany przez Rosjan, a następnie przez Niemców. Ostatecznie trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie zginął 13 kwietnia 1941 roku. W 1999 roku papież Jan Paweł II ogłosił go błogosławionym, wpisując do grona 108 Męczenników II wojny światowej.
Do obozów koncentracyjnych trafili także proboszczowie łaszczowscy – ks. Dominik Maj (Dachau) oraz ks. Kazimierz Remiszewski (Oświęcim), gdzie zmarł w 1941 roku. W Boże Narodzenie 1942 roku w pobliskim lesie Niemcy rozstrzelali mieszkańców Łaszczowa i okolic, a wśród nich organistę Juliana Krawczyńskiego, który pełnił tę funkcję od 1911 roku.
W lipcu 1944 roku wskutek działań wojennych kościół i plebania zostały częściowo uszkodzone, a budynki gospodarcze, organistówka i ogrodzenie uległy zniszczeniu lub spaleniu.
We wrześniu 1947 roku do parafii przybył bp Stefan Wyszyński, który udzielił sakramentu bierzmowania ponad tysiącu osobom. 26 lutego 1956 roku w parafialnym kościele odbyła się pierwsza Msza św. prymicyjna ks. Konstantego Krzysztofa Parnickiego, rodowitego mieszkańca Łaszczowa.
W 1965 roku przeprowadzono konserwację wnętrza kościoła, podczas której wykonano liczne polichromie, natomiast remont elewacji wykonano w 1974 roku. 20 grudnia 1971 roku w parafii odbyła się peregrynacja obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, w symbolach pustych ramy i świecy.
W 1982 roku bp Szymon Romańczuk poświęcił kamień węgielny pod budowę kościoła filialnego w Żernikach pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Kościół ten zbudowano na grobowcu dawnych właścicieli Żernik i Ratyczowa – rodziny Świeżawskich – a prace budowlane prowadzili górale. Obiekt powstał w oparciu o przeniesioną z Turkowic cerkiew unicką pw. Opieki Matki Bożej, choć jego bryła uległa zmianom.
W październiku 1989 roku rozpoczęto budowę kościoła filialnego w Pukarzowie pw. św. Floriana, a kamień węgielny poświęcił bp Ryszard Karpiński. 24 maja 1990 roku abp Bolesław Pylak wprowadził do kościoła w Łaszczowie odnowiony obraz Matki Bożej Różańcowej, sprowadzony do parafii przez biskupa Józefa Łaszcza w 1736 r.
W 1995 roku Pukarzów i Wólka Pukarzowska, które należały do parafii w Łaszczowie, zostały włączone do parafii Matki Bożej Królowej Świata w Grodysławicach. Od 1992 roku parafia w Łaszczowie należy do diecezji zamojsko-lubaczowskiej i dekanatu Łaszczów.
W 1996 roku parafia przeżywała peregrynację Figury Matki Bożej Fatimskiej, a w 2004 r. kolejną peregrynację obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. W latach 2009–2011 kościół został rozbudowany o nawy boczne.
W 2024 roku, z okazji 40. rocznicy budowy kościoła w Żernikach, mieszkańcy wznieśli nową dzwonnicę i umieścili w niej dzwon, któremu nadano imię „Józef”. Poświęcenia dokonał bp Mariusz Leszczyński.
Przy kościele parafialnym stoi murowana dzwonnica, która pod koniec lat 30-tych XX w. została przeniesiona na wschodnią stronę kościoła, zgodnie z projektem Gracjana Budzanowskiego, architekta pochodzącego z Domaniża, a zmarłego w Auschwitz w 1941 roku. Dzwonnicę z trzema dzwonami w 1950 roku poświęcił bp Zdzisław Goliński, a w 2023 roku ich renowację poświęcił bp Marian Rojek. Dzwony noszą imiona: św. Jana Ewangelisty, św. Piotra i Pawła.
Do cennych zabytków kościoła należą: ołtarz główny i dwa boczne, ambona oraz chrzcielnica pochodzące z 1902 roku; organy ośmiogłosowe z 1904 roku wykonane przez Stanisława Jagodzińskiego z Lublina; a także liczne obrazy, m.in. Ukrzyżowanie Jezusa z Matką Bożą i św. Janem Ewangelistą, Matki Bożej Różańcowej, św. Mikołaja, św. Wojciecha, św. Izydora, św. Walentego i Matki Bożej z Dzieciątkiem.
Po roku 2017 w kościele umieszczono przesuwne obrazy: Najświętszego Serca Pana Jezusa, św. Józefa, Matki Bożej Nieustającej Pomocy oraz ołtarze w nawach bocznych z obrazami i relikwiami św. Jana Pawła II i bł. Stanisława Starowieyskiego.
Dawny cmentarz przykościelny otoczony jest murem z 1867 roku. Pod koniec XIX wieku założono nowy cmentarz na Czerkasach, na którym grzebano grekokatolików, prawosławnych i katolików. Obecnie jest to cmentarz parafii rzymskokatolickiej w Łaszczowie, gdzie znajdują się również kwatery poległych żołnierzy z okresu I wojny światowej oraz obrońców Łaszczowa z 1939 roku.